WADWETEN

‘WadWeten’ verschijnt wekelijks in de digitale nieuwsbrief (aanmelden kan hiernaast op de pagina onder "Nieuwsbrief") en op de websites van de Waddenvereniging en de Waddenacademie. In deze serie artikelen wordt het waddengebied beschreven vanuit verschillende onderzoeksdisciplines, zoals de biologie, de geologie en de cultuurhistorie. Een wetenschappelijke benadering in heldere taal. De berichten worden beurtelings geschreven door dr. Maria van Leeuwe, projectmedewerker van de Waddenvereniging en dr.Tim van Oijen, wetenschappelijk medewerker van de Waddenacademie.

HOEZO, STINKENDE MODDER?!

vrijdag 23 oktober 2009

Door Maria van Leeuwe

Op het eerste gezicht vormen wadplaten een wat saai bruingrijzig geheel. Dit is slechts een oppervlakkige waarneming. Wie weleens voorzichtig een schep in de bodem heeft gestoken, weet namelijk beter. Het wad vertoont vaak een bijzondere gelaagdheid. Bovenin groen-grijs van kleur, en onderin de fameuze welriekende donkere laag.

Microbiële matten

De gelaagdheid van de wadbodem wordt veroorzaakt door de wadbewoners en de stoffen die zij uitscheiden. Het gaat hier om de kleinste vormen van leven: bacteriën en eencellige algen. In deze eerste centimeters van de bodem bevindt zich een bijzonder goed georganiseerde leefgemeenschap, waarin ieder organisme zijn eigen plek heeft (zie ook het artikel over bacteriebolletjes ). Bovenin bevinden zich de zonaanbidders, onderin wonen liefhebbers van de duisternis. Samen vormen ze de zogenaamde microbiële matten.

Onze oudste leefgemeenschappen

Aan het wadoppervlak maken bacteriën en algen gebruik van het zonlicht om te groeien. Met behulp van lichtenergie en zuurstof wordt koolzuur (CO2) uit de atmosfeer omgezet in de organische koolstofhoudende componenten waaruit een cel is opgebouwd. Deze organismen kunnen vrij bewegen in de bovenste laag. Bij laagwater kruipen ze naar het wadoppervlak om zonlicht op te vangen. Ze zijn groen-bruin van kleur; een goede waarnemer ziet dat de wadbodem vlak nadat het laagwater is geweest vaak geleidelijk aan kleur krijgt.
Op circa 5-10 cm diepte leven bacteriën die juist niet van zuurstof houden. Voor een aantal van deze soorten is zuurstof zelfs dodelijk. Deze bacteriën zijn voor hun energievoorziening en hun koolstof (C) afhankelijk van de bovenste laag. Zij leven van de producten die door de organismen in de bovenste laag worden afgescheiden. Daarnaast gebruiken deze bacteriën een aantal zwavelhoudende producten voor hun groei.

Tussen de bovenste en de onderste laag in bevindt zich een groep bacteriën die van beide walletjes eten. Ze halen energie uit het zonlicht en consumeren daarbij zowel de producten van de organismen uit de bovenste als uit de onderste laag. Deze bacteriën gebruiken ook zwavelhoudende producten voor de groei. Een deel van deze zwavel reageert met het ijzer wat zich in de wadbodem bevindt. Dit geeft de typische zwarte kleur van de wadbodem, met bijbehorende typische geur.
De organismen in microbiële matten staan dus in nauwe relatie met elkaar. De wijze van samenleven is analoog aan die van de oudste leefgemeenschappen die bekend zijn op aarde. Hun voorouders behoorden tot de eerste zuurstofproducerende organismen; een proces dat 3,5 miljard jaar oud is.

Klimaathuishouding

De bacteriën en algen die in en op het wad leven, maken een belangrijk onderdeel uit van het ecosysteem. Aan het wadoppervlak komen de organismen vaak in hoge dichtheden voor. Zij vormen een rijke voedselbron voor veel vissen, wormen en schelpdieren.
Ook speelt deze ogenschijnlijk onbetekenende laag een belangrijke rol in de productie van gassen die het klimaat beïnvloeden. In microbiële matten wordt enerzijds het broeikasgas CO2 gebruikt voor groei, op andere momenten wordt CO2 juist afgegeven aan de atmosfeer. Daarnaast zijn er een aantal bacteriën die methaangas en/of een aantal zwavelverbindingen produceren, welke eveneens van belang zijn voor het klimaat op aarde. De productie van deze gassen in microbiële matten is bijzonder hoog. Hiermee levert het wad een belangrijke bijdrage aan de mondiale klimaathuishouding. Hoe stinkende modder verrassend interessant kan zijn!

Bron:

H. van Gemerden (1993) Marine Geology 113: 3-25
M. Grunwald en anderen (2009) Estuarine, Coastal Shelf Science 81: 445-456

---

Archief WadWeten

03-09-2010  |   Zeehonden en Zeevis
27-08-2010  |   Amerikaanse zwaardschedes zijn vis- en vogelvoer
20-08-2010  |   De ritmiek van de waddeneilanden
08-07-2010  |   De denkwereld van de oorkwal
02-07-2010  |   Een houvast voor mosselen
25-06-2010  |   Van zeebodem naar een paradijselijk nieuw land
18-06-2010  |   Een vlucht regenwulpen
11-06-2010  |   De afsluiting van de Zuiderzee op de gevoelige plaat
04-06-2010  |   Zuiderzee heet nu IJsselmeer
28-05-2010  |   Plakkende algenmatten beschermen wadbodem
21-05-2010  |   Het Waddenlandschap en haar elementen
14-05-2010  |   Pioniers van het landschapsonderzoek in het Waddengebied
07-05-2010  |   Sedimentatie en zeespiegelstijging
29-04-2010  |   Kanoetentrek is afhankelijk van hoe de wind waait
23-04-2010  |   CO2 in de Waddenzee
16-04-2010  |   Virussen tellen op Helgoland
09-04-2010  |   Glipt de paling ons tussen de vingers?
02-04-2010  |   De mossels, kokkels, vogels en vissers van de Wash
26-03-2010  |   Rijsdammen doen vastelandskwelders herrijzen
19-03-2010  |   Waddenzeespiegelstijging
12-03-2010  |   Een ongewisse toekomst voor eilandkwelders
05-03-2010  |   Chaos in de Waddenzee
26-02-2010  |   Kwelders onder de aandacht
19-02-2010  |   Pirates of the Wadden
12-02-2010  |   De Kinderkamer van de Noordzee
05-02-2010  |   Navigeren door de Vliestroom in voorbije tijden
29-01-2010  |   Over ’t Visschen en Jaaghen.
22-01-2010  |   ’t visschen der blomkes
15-01-2010  |   Een ijspaleis
18-12-2009  |   Krimp in de Waddenzee
11-12-2009  |   Het prijskaartje van een olieramp
27-11-2009  |   Algenarchief in de bodem schrijft geschiedenis van het IJsselmeer
20-11-2009  |   Parasieten en wadplaten
13-11-2009  |   Muiltje voorkomt voetinfectie bij mossel
05-11-2009  |   De projectontwikkelaars van het wad
30-10-2009  |   Wadpier in de Waddenzee: niet een soort, maar twee!
23-10-2009  |   Hoezo, stinkende modder?!
16-10-2009  |   Magnetische bacteriebolletjes pingpongen in de Waddenzee
09-10-2009  |   Exotische schoonheid in de Waddenzee?
02-10-2009  |   Weggeslagen kleilagen en opgestoven duinen
25-09-2009  |   Kwallenzee
18-09-2009  |   Dynamiek van water en sediment in de Ostfriese Waddenzee


Eerder onder de naam "Wetenschapscolumn" in de digitale nieuwsbrief van de Waddenvereniging verschenen artikelen van Maria van Leeuwe vindt u hier.