WADWETEN

‘WadWeten’ verschijnt wekelijks in de digitale nieuwsbrief (aanmelden kan hiernaast op de pagina onder "Nieuwsbrief") en op de websites van de Waddenvereniging en de Waddenacademie. In deze serie artikelen wordt het waddengebied beschreven vanuit verschillende onderzoeksdisciplines, zoals de biologie, de geologie en de cultuurhistorie. Een wetenschappelijke benadering in heldere taal. De berichten worden beurtelings geschreven door dr. Maria van Leeuwe, projectmedewerker van de Waddenvereniging en dr.Tim van Oijen, wetenschappelijk medewerker van de Waddenacademie.

RIJSDAMMEN DOEN VASTELANDSKWELDERS HERRIJZEN

vrijdag 26 maart 2010

Door Maria van Leeuwe

Het karakteristieke noordelijke kleigebied is het resultaat van de eeuwige strijd tussen mens en zee. Vroegere boeren wisten land te onttrekken aan de zee middels een uitgebreid stelsel van landaanwinningswerken. Na een periode van verwaarlozing worden deze oude gebruiken weer nieuw leven ingeblazen. De vastelandskwelders groeien op verschillende plaatsen weer gestaag aan.

Inpolderingen en landaanwinningswerken

Noord-Nederland was tot de 10de eeuw één groot veenmoeras, begrensd door een langerekte strandwal. Dankzij afwisselende periodes van stormvloeden, overstromingen en sedimentatie kwam de huidige waddenregio tot ontwikkeling (zie WadWeten 12 maart en 19 maart). Het gevormde kweldergebied bleek vruchtbare landbouw- en weidegrond te bevatten. De boerenbevolking nam het gebied in gebruik en onttrok langzaam maar zeker steeds meer grond aan de invloed van de zee, door inpolderingen en afwateringskanalen. In latere perioden werd sedimentatie in de kustzone bevorderd door de aanleg van rijsdammen.
In tegenstelling tot de eilandkwelders hebben de huidige kwelders aan de noord-Groningse en Friese kust dus geen natuurlijke oorsprong. Zij zijn het resultaat van het samenspel tussen de mens en de zee: sediment dat wordt aangevoerd met de getijdenstromingen wordt door landaanwinningswerken ingevangen.

Kwelders, klimaatbuffers en kluten

Gedurende de 20ste eeuw zijn de buitendijkse kwelders veronachtzaamd, rijsdammen in verval geraakt en kwelders verloren gegaan. Inmiddels worden kwelders weer op waarde geschat (zie WadWeten 26 februari). De buitendijkse zone vormt een natuurlijk buffer tegen het oprukken van de zee omdat de kwelders van nature kunnen meegroeien met zeespiegelstijging. Tegelijkertijd neemt een brede vooroever in de vorm van een kwelder veel kracht uit golven, waardoor de dijkvoet een zekere bescherming geniet.
Kwelders hebben daarnaast ook een ecologische betekenis. De opgehoogde gronden kennen een unieke vegetatie, vogels vinden er rust tijdens hoogwater en voor veel soorten, zoals de kluut, vormen kwelders een broedplaats. De invloed van kwelders reikt tot aan de zee. Dankzij het bezinken van sediment op de kwelders, wordt het zeewater helder. Hierdoor is er meer licht beschikbaar voor algengroei (link Wetenschapsrubriek 3 april 2009). Tegelijkertijd spoelen er bij afgaand water vanaf de kwelder voedingstoffen de zee in, wat ook weer ten goede komt aan het leven aldaar.

Peazemerlannen

Waar mogelijk wordt sedimentinvang weer gestimuleerd en worden oude rijsdammen in ere hersteld. En soms regelt de natuur zichzelf. Daar waar de sedimentaanvoer hoog genoeg is, verloopt kweldervorming in luwe zones nog steeds langs natuurlijke weg. Zoals in het geval van De Peazemerlannen, een grote buitendijkse kwelder ten westen van het Lauwersmeer. Hier brak in 1973 de bitumendijk door, die het gebied moest beschermen tegen de zee. In de jaren daarop verdronk het gebied niet. Integendeel, er ontwikkelde zich een zeer dynamisch kweldergebied met een gevarieerde vegetatie en een snel groeiende sternkolonie.
De laatste decennia is de afname in het areaal van de vastelandskwelders van het noordelijk kleigebied tot stilstand gekomen. Met name dankzij verbeterd beheer; zonder de kwelderwerken zouden deze kwelders grotendeels verloren gaan.

Bron:

LA Boorman (1999) Mangroves and Salt Marshes 3: 227-241
Dijkema en anderen (2009) Alterra Rapport 1857

---

Archief WadWeten

03-09-2010  |   Zeehonden en Zeevis
27-08-2010  |   Amerikaanse zwaardschedes zijn vis- en vogelvoer
20-08-2010  |   De ritmiek van de waddeneilanden
08-07-2010  |   De denkwereld van de oorkwal
02-07-2010  |   Een houvast voor mosselen
25-06-2010  |   Van zeebodem naar een paradijselijk nieuw land
18-06-2010  |   Een vlucht regenwulpen
11-06-2010  |   De afsluiting van de Zuiderzee op de gevoelige plaat
04-06-2010  |   Zuiderzee heet nu IJsselmeer
28-05-2010  |   Plakkende algenmatten beschermen wadbodem
21-05-2010  |   Het Waddenlandschap en haar elementen
14-05-2010  |   Pioniers van het landschapsonderzoek in het Waddengebied
07-05-2010  |   Sedimentatie en zeespiegelstijging
29-04-2010  |   Kanoetentrek is afhankelijk van hoe de wind waait
23-04-2010  |   CO2 in de Waddenzee
16-04-2010  |   Virussen tellen op Helgoland
09-04-2010  |   Glipt de paling ons tussen de vingers?
02-04-2010  |   De mossels, kokkels, vogels en vissers van de Wash
26-03-2010  |   Rijsdammen doen vastelandskwelders herrijzen
19-03-2010  |   Waddenzeespiegelstijging
12-03-2010  |   Een ongewisse toekomst voor eilandkwelders
05-03-2010  |   Chaos in de Waddenzee
26-02-2010  |   Kwelders onder de aandacht
19-02-2010  |   Pirates of the Wadden
12-02-2010  |   De Kinderkamer van de Noordzee
05-02-2010  |   Navigeren door de Vliestroom in voorbije tijden
29-01-2010  |   Over ’t Visschen en Jaaghen.
22-01-2010  |   ’t visschen der blomkes
15-01-2010  |   Een ijspaleis
18-12-2009  |   Krimp in de Waddenzee
11-12-2009  |   Het prijskaartje van een olieramp
27-11-2009  |   Algenarchief in de bodem schrijft geschiedenis van het IJsselmeer
20-11-2009  |   Parasieten en wadplaten
13-11-2009  |   Muiltje voorkomt voetinfectie bij mossel
05-11-2009  |   De projectontwikkelaars van het wad
30-10-2009  |   Wadpier in de Waddenzee: niet een soort, maar twee!
23-10-2009  |   Hoezo, stinkende modder?!
16-10-2009  |   Magnetische bacteriebolletjes pingpongen in de Waddenzee
09-10-2009  |   Exotische schoonheid in de Waddenzee?
02-10-2009  |   Weggeslagen kleilagen en opgestoven duinen
25-09-2009  |   Kwallenzee
18-09-2009  |   Dynamiek van water en sediment in de Ostfriese Waddenzee


Eerder onder de naam "Wetenschapscolumn" in de digitale nieuwsbrief van de Waddenvereniging verschenen artikelen van Maria van Leeuwe vindt u hier.