WADWETEN

‘WadWeten’ verschijnt wekelijks in de digitale nieuwsbrief (aanmelden kan hiernaast op de pagina onder "Nieuwsbrief") en op de websites van de Waddenvereniging en de Waddenacademie. In deze serie artikelen wordt het waddengebied beschreven vanuit verschillende onderzoeksdisciplines, zoals de biologie, de geologie en de cultuurhistorie. Een wetenschappelijke benadering in heldere taal. De berichten worden beurtelings geschreven door dr. Maria van Leeuwe, projectmedewerker van de Waddenvereniging en dr.Tim van Oijen, wetenschappelijk medewerker van de Waddenacademie.

VIRUSSEN TELLEN OP HELGOLAND

vrijdag 16 april 2010

Door Tim van Oijen

Een aantal decennia geleden ontdekten wetenschappers dat virussen niet alleen op het land maar ook in zee zeer algemeen zijn. Een miljard virusdeeltjes per liter is normaal. Op het eiland Helgoland, een flink eind de Noordzee op boven de Duitse Waddenkust, hebben wetenschappers wekelijks het aantal deeltjes bijgehouden. Het wordt steeds duidelijker dat virussen een belangrijke rol in het mariene ecosysteem spelen.

Virussen zijn simpele structuren. Ze hebben een mantel van eiwit (afb. 1) met daarin een stukje genetisch materiaal en dat is het. Officieel zijn het niet eens levende wezens, want ze zijn niet in staat om zichzelf voort te planten. Daarvoor moeten ze hun genetisch materiaal in een gastheercel injecteren en die daarmee tot het maken van kopieën dwingen. Hierbij wordt de gastheer ziek of sterft deze. Die gastheer kan een mens zijn, maar ook een zeehond, een alg of een bacterie in zee. Het overgrote deel van de virussen in zee infecteert bacteriën, en is dus een zogeheten bacteriofaag. Zij hebben zo invloed op de voedselkringloop. Andere virussen hebben het voorzien op microalgen en spelen een rol in het beëindigen van algenbloeien. Bij onderzoek in het Marsdiep is bijvoorbeeld aangetoond dat tijdens de bloei van de algensoort Phaeocystis de infectie door een virus een belangrijke oorzaak van algensterfte is.

Electronenmicrosopie

Om meer van de aanwezigheid van virussen in de Noordzee te weten te komen, hebben wetenschappers wekelijks het aantal virussen geteld bij het eiland Helgoland (afb. 2). Deze metingen waren onderdeel van een groter monitoringsprogramma. Het tellen van virussen is erg lastig. Ze zijn namelijk met het blote oog niet zichtbaar en zelfs niet met de microscoop. Door de virussen te labelen met een fluorescerende stof kunnen ze wel onder de microscoop worden geteld. Om te kunnen zien wat voor vorm ze hebben, is echter een electronenmicroscoop nodig. Bij Helgoland bleek een groot aantal typen bacteriofagen in het water te zitten (afb. 1). De aantallen virussen vertoonden een duidelijke seizoensritmiek. Net als bij de bacteriën waren er weinig virussen tijdens winters en juist veel van mei tot oktober. Een liter zeewater bevatte ’s zomers soms wel zes miljard virusdeeltjes, wat tien keer meer was dan het aantal bacteriën.

Opwarming

Het is de vraag hoe de aantallen en de soortensamenstelling van virussen zullen veranderen ten gevolge van klimaatverandering. Het water bij Helgoland is, net als in het Marsdiep, de afgelopen vijftig jaar al ongeveer 1,7 graden Celsius warmer geworden. Een verdere opwarming zou de periode waarin veel virussen in het water zitten kunnen verlengen. Verder is het mogelijk dat bij hogere temperaturen invasies volgen van tropische virussen. Wat voor gevolgen dit heeft voor het complete ecosysteem laat zich moeilijk voorspellen.

Bronnen

Wiltshire, K.H., Kraberg, A., Bartsch, I., Boersma, M., Franke, H.-D., Freund, J., Gebühr, C., Gerdts, G., Stockmann, K., and A. Wichels (2010). Helgoland Roads, North Sea: 45 years of change. Estuaries and Coasts 33, p.295-310.
Baudoux, A.-C., Noordeloos, A.A.M., Veldhuis, M.J.W., and C.P.D. Brussaard (2006).Virally induced mortality of Phaeocystis globosa during two spring blooms in temperate coastal waters. Aquatic Microbial Ecology 44, p.207-217.
Fuhrman, J.A. (1999). Marine viruses and the biogeochemical and ecological effects. Nature 399, p.541-548.

---

Archief WadWeten

03-09-2010  |   Zeehonden en Zeevis
27-08-2010  |   Amerikaanse zwaardschedes zijn vis- en vogelvoer
20-08-2010  |   De ritmiek van de waddeneilanden
08-07-2010  |   De denkwereld van de oorkwal
02-07-2010  |   Een houvast voor mosselen
25-06-2010  |   Van zeebodem naar een paradijselijk nieuw land
18-06-2010  |   Een vlucht regenwulpen
11-06-2010  |   De afsluiting van de Zuiderzee op de gevoelige plaat
04-06-2010  |   Zuiderzee heet nu IJsselmeer
28-05-2010  |   Plakkende algenmatten beschermen wadbodem
21-05-2010  |   Het Waddenlandschap en haar elementen
14-05-2010  |   Pioniers van het landschapsonderzoek in het Waddengebied
07-05-2010  |   Sedimentatie en zeespiegelstijging
29-04-2010  |   Kanoetentrek is afhankelijk van hoe de wind waait
23-04-2010  |   CO2 in de Waddenzee
16-04-2010  |   Virussen tellen op Helgoland
09-04-2010  |   Glipt de paling ons tussen de vingers?
02-04-2010  |   De mossels, kokkels, vogels en vissers van de Wash
26-03-2010  |   Rijsdammen doen vastelandskwelders herrijzen
19-03-2010  |   Waddenzeespiegelstijging
12-03-2010  |   Een ongewisse toekomst voor eilandkwelders
05-03-2010  |   Chaos in de Waddenzee
26-02-2010  |   Kwelders onder de aandacht
19-02-2010  |   Pirates of the Wadden
12-02-2010  |   De Kinderkamer van de Noordzee
05-02-2010  |   Navigeren door de Vliestroom in voorbije tijden
29-01-2010  |   Over ’t Visschen en Jaaghen.
22-01-2010  |   ’t visschen der blomkes
15-01-2010  |   Een ijspaleis
18-12-2009  |   Krimp in de Waddenzee
11-12-2009  |   Het prijskaartje van een olieramp
27-11-2009  |   Algenarchief in de bodem schrijft geschiedenis van het IJsselmeer
20-11-2009  |   Parasieten en wadplaten
13-11-2009  |   Muiltje voorkomt voetinfectie bij mossel
05-11-2009  |   De projectontwikkelaars van het wad
30-10-2009  |   Wadpier in de Waddenzee: niet een soort, maar twee!
23-10-2009  |   Hoezo, stinkende modder?!
16-10-2009  |   Magnetische bacteriebolletjes pingpongen in de Waddenzee
09-10-2009  |   Exotische schoonheid in de Waddenzee?
02-10-2009  |   Weggeslagen kleilagen en opgestoven duinen
25-09-2009  |   Kwallenzee
18-09-2009  |   Dynamiek van water en sediment in de Ostfriese Waddenzee


Eerder onder de naam "Wetenschapscolumn" in de digitale nieuwsbrief van de Waddenvereniging verschenen artikelen van Maria van Leeuwe vindt u hier.