WADWETEN

‘WadWeten’ verschijnt wekelijks in de digitale nieuwsbrief (aanmelden kan hiernaast op de pagina onder "Nieuwsbrief") en op de websites van de Waddenvereniging en de Waddenacademie. In deze serie artikelen wordt het waddengebied beschreven vanuit verschillende onderzoeksdisciplines, zoals de biologie, de geologie en de cultuurhistorie. Een wetenschappelijke benadering in heldere taal. De berichten worden beurtelings geschreven door dr. Maria van Leeuwe, projectmedewerker van de Waddenvereniging en dr.Tim van Oijen, wetenschappelijk medewerker van de Waddenacademie.

HET WADDENLANDSCHAP EN HAAR ELEMENTEN

vrijdag 21 mei 2010

Door Maria van Leeuwe

In de Waddenzee staat het leven in en op de wadbodem in nauwe relatie tot de sedimentsamenstelling van die wadbodem. Langzaam maar zeker groeit het inzicht in de complexiteit van die relatie. Dit inzicht is noodzakelijk om de voortdurende veranderingen in de samenstelling van het bodemleven in de Waddenzee te kunnen begrijpen.

Filtreerders & zandeters

Het hoofdmenu van bodemdieren in de Waddenzee bestaat uit algen en bacteriën. Een aantal bodemdieren, zoals de mossel en de kokerworm, haalt zijn voedsel uit het water. Kokkerwormen hebben tentakels waarmee ze deeltjes uit het water vissen. Schelpdieren hebben een slurfje waarmee ze zwevende deeltjes tegelijk met het zeewater opzuigen. Er zijn ook soorten, zoals de wadpier en de platte slijkgaper, die zand eten. Deze soorten schrapen systematisch de wadbodem af. Voor alle soorten geldt dat het eetbare deel, de algen en bacteriën, wordt verteerd en de rest wordt uitgescheiden.

Sedimentsamenstelling en voedselaanbod

De wijze waarop schelpdieren hun eten verzamelen, is mede bepalend voor de plaats waar de dieren zich vestigen. Slikkig sediment bevat meer organisch materiaal (levende en dode algen en bacteriën) dan zandige bodems en is dus voedselrijker voor haar bewoners (zie ook WadWeten 07-05-2010). Zowel zandeters als filtreerders groeien daar dus het beste. Hele zandige bodems bevatten daarentegen relatief weinig bodemleven. Wanneer de bodem te slikkig is, raken filtreerders (schelpdieren) verstikt door het slib. Daarom bevat een bodem die uit slik én zand bestaat het meeste leven.

Waddenlandschap

Het bodemleven wordt niet alleen beïnvloedt door de sedimentsamenstelling. Recent onderzoek laat zien hoe belangrijk ook de hoogteligging van de wadplaten is. Bij afgaand getij vallen de hoger gelegen delen van de Waddenzee tweemaal per dag droog. Op de hoger gelegen delen, die langer droog vallen, is de kans groter dat een schelpdier wordt opgegeten door een vogel. De delen die langer onder water staan zijn echter minder rijk aan voedsel, omdat hier de stroomsnelheid groter is en het slibgehalte lager. De droogvalduur van een wadplaat is dus mede van invloed op de geschiktheid van een bepaalde plaats voor de vestiging van bodemleven.
De biologie speelt zelf ook een rol in de vorming van het waddenlandschap. Schelpdierbanken vangen slib in waardoor de wadbodem lokaal wordt opgehoogd (zie ook WadWeten 05-11-2009). Deze banken kunnen tegelijkertijd riffen vormen die van invloed zijn op de stroming en sedimenthuishouding.

Autonome versus antropogene invloeden

De Waddenzee is voortdurend aan verandering onderhevig. Zo is de relatie tussen de biologie en de hydromorfologie verstoord geraakt door bodemberoering door bijvoorbeeld de visserij en schelpenwinning. Daarnaast beïnvloedt klimaatverandering de slibhuishouding (zie ook WadWeten 05-11-2009), en daarmee indirect de vestigingskansen voor het bodemleven. Om de dynamiek van de Waddenzee te kunnen begrijpen en autonome ontwikkelingen te kunnen onderscheiden van menselijke invloeden, is er nog veel onderzoek nodig naar de complexe relaties tussen de omgevingsfactoren die de sedimentsamenstelling beïnvloeden en tussen de omgevingsfactoren en het leven in en op de wadbodem.

Bron:

T.J. Compton en collega’s (2009) Marine Ecology Progress Series 382: 87-98
C. Kraan en collega’s (2010) Ecology in druk

---

Archief WadWeten

03-09-2010  |   Zeehonden en Zeevis
27-08-2010  |   Amerikaanse zwaardschedes zijn vis- en vogelvoer
20-08-2010  |   De ritmiek van de waddeneilanden
08-07-2010  |   De denkwereld van de oorkwal
02-07-2010  |   Een houvast voor mosselen
25-06-2010  |   Van zeebodem naar een paradijselijk nieuw land
18-06-2010  |   Een vlucht regenwulpen
11-06-2010  |   De afsluiting van de Zuiderzee op de gevoelige plaat
04-06-2010  |   Zuiderzee heet nu IJsselmeer
28-05-2010  |   Plakkende algenmatten beschermen wadbodem
21-05-2010  |   Het Waddenlandschap en haar elementen
14-05-2010  |   Pioniers van het landschapsonderzoek in het Waddengebied
07-05-2010  |   Sedimentatie en zeespiegelstijging
29-04-2010  |   Kanoetentrek is afhankelijk van hoe de wind waait
23-04-2010  |   CO2 in de Waddenzee
16-04-2010  |   Virussen tellen op Helgoland
09-04-2010  |   Glipt de paling ons tussen de vingers?
02-04-2010  |   De mossels, kokkels, vogels en vissers van de Wash
26-03-2010  |   Rijsdammen doen vastelandskwelders herrijzen
19-03-2010  |   Waddenzeespiegelstijging
12-03-2010  |   Een ongewisse toekomst voor eilandkwelders
05-03-2010  |   Chaos in de Waddenzee
26-02-2010  |   Kwelders onder de aandacht
19-02-2010  |   Pirates of the Wadden
12-02-2010  |   De Kinderkamer van de Noordzee
05-02-2010  |   Navigeren door de Vliestroom in voorbije tijden
29-01-2010  |   Over ’t Visschen en Jaaghen.
22-01-2010  |   ’t visschen der blomkes
15-01-2010  |   Een ijspaleis
18-12-2009  |   Krimp in de Waddenzee
11-12-2009  |   Het prijskaartje van een olieramp
27-11-2009  |   Algenarchief in de bodem schrijft geschiedenis van het IJsselmeer
20-11-2009  |   Parasieten en wadplaten
13-11-2009  |   Muiltje voorkomt voetinfectie bij mossel
05-11-2009  |   De projectontwikkelaars van het wad
30-10-2009  |   Wadpier in de Waddenzee: niet een soort, maar twee!
23-10-2009  |   Hoezo, stinkende modder?!
16-10-2009  |   Magnetische bacteriebolletjes pingpongen in de Waddenzee
09-10-2009  |   Exotische schoonheid in de Waddenzee?
02-10-2009  |   Weggeslagen kleilagen en opgestoven duinen
25-09-2009  |   Kwallenzee
18-09-2009  |   Dynamiek van water en sediment in de Ostfriese Waddenzee


Eerder onder de naam "Wetenschapscolumn" in de digitale nieuwsbrief van de Waddenvereniging verschenen artikelen van Maria van Leeuwe vindt u hier.