Zoetwatervoorziening op de terpen

donderdag 24 augustus 2017

Door Tim van Oijen


Een van de grote uitdagingen in de terpentijd was de watervoorziening. In een zilte kwelderomgeving was hemelwater van levensbelang. Van Duitse terpwoningen is tot in detail bekend hoe in de eerste eeuwen na Chr. het opvangen en opslaan van regenwater was geregeld. Bij Noord-Nederlandse terpen zijn waterputten en grote poelen gevonden maar blijven nog vragen onbeantwoord.

 

Het huidige noordelijke deel van Noord-Nederland was in de periode 500 voor Chr. tot 1000 na Chr. één groot kweldergebied. De mensen die op de vruchtbare kleigrond leefden, bouwden hun huizen op heuvels om veilig te zijn bij hoge waterstanden. Het was niet eenvoudig om er voor te zorgen dat er op deze terpen (Fries) of wierden (Gronings) steeds voldoende drinkwater beschikbaar was voor zowel mens als dier. Ook op Duitse terpen, daar Warften genoemd, moet dit een probleem zijn geweest. Op de Halligen, een groep eilandjes in het noordelijke deel van het Duitse waddengebied, zijn op en nabij de woonheuvels veel resten gevonden van drinkwatervoorzieningen. Hiervan is de functie uitgebreid onderzocht.

 

Fething

Warften hadden een centraal op de terp gelegen Fething. Dit was een drie tot vier meter diepe kuil waarin regenwater werd opgevangen. Omdat de Fething ook in contact stond het zoute grondwater was het water vaak licht brak maar wel geschikt als drinkwater voor vee. De Fething stond vaak via met plaggen vervaardigde waterkanalen in verbinding met Schetels. Dit waren ondiepe kuilen aan de zijkant van de terp. Voor de drinkwatervoorziening voor de mensen werd het water van de daken van de huizen naar een smal, flesvormig bassin, een Sod, geleid. Een stevige wand weerde het zoute grondwater. Deze bestond uit plaggen en in latere eeuwen uit bakstenen. De Sod kon bij overstromingen worden gesloten zodat ook dan het water zoet bleef. Er zijn op Warften ook restanten gevonden van waterputten, Sodenbrunnen, die zo diep waren dat er zoet grondwater uit naar boven kon worden gehaald. Deze waren vaak met gevlochten takken versterkt.

 

Anjum

Bij opgravingen in Noord-Nederland zijn vergelijkbare voorzieningen aangetroffen. Bij Anjum (Friesland) zijn kuilen of dobbes gevonden en diepe bassins. Van die laatste is echter onduidelijk of ze tot aan het zoete grondwater reikten of een vergelijkbare functie als de Sod hadden. Of putten een functie als opslag van regenwater of als bron voor grondwater hadden, zal gerelateerd zijn aan de diepte waarop de zoetwatervoerende, pleistocene ondergrond op de vindplaats lag. Dit verband is echter nog niet uitvoerig onderzocht.

llustraties

Klik op de afbeelding voor een vergroting inclusief toelichting.


   

 

Bronnen

Meier, D., en W.G. Coldewey (2012). Wasserversorgung in den Nordseemarschen von der römischen Kaiserzeit bis zur frühen Neuzeit. Schriften der Deutschen Wasserhistorischen Gesellschaft (DWhG) e. V.. Band 20, Teil 1, pp. 249-260. ISBN 978-3-8448-0362-4.

 

Bazelmans, J., H. Groenendijk, G. de Langen, J. Nicolay en A. Nieuwhof (2009) De late prehistorie en protohistorie van holoceen Noord-Nederland. Nationale onderzoeksagenda archeologie, hoofdstuk 12. https://www.waddenacademie.nl/fileadmin/inhoud/pdf/02_taken/kennisagendarapporten/2009-12_De_late_prehistorie_en_protohistorie_van_Holoceen.pdf

 

Lorenzen, L. (1982). Genaue Beschreibung der wunderbaren Insel Nordmarsch: 1749. Veröffentlichungen des Nordfriisk Instituut, Vol. 62, Helmut Buske Verlag, Hamburg.




Artikel WadWeten

Het wekelijkse artikel WadWeten verschijnt in de digitale nieuwsbrief en op de websites van de Waddenvereniging en Waddenacademie. In deze serie artikelen wordt het waddengebied beschreven vanuit verschillende onderzoeksdisciplines, zoals de biologie, de geologie en de cultuurhistorie. Een wetenschappelijke benadering in heldere taal. De berichten worden beurtelings geschreven door wetenschappers van Ecomare, de Waddenacademie en de Waddenvereniging.

In 2010 werden een aantal WadWeten artikelen gebundeld in het boekje Waddenwijsheid (ISBN 9789087410230). Begin 2015 kwam er een vervolg: Meer Waddenwijsheid. Het rijk geïllustreerde boek geeft antwoorden op vragen als: welke beestjes krioelen er in het zand, welke wadvogels werden gegeten in de terpentijd, hoe oud wordt een zwaardschede, welke stormen zijn gevaarlijk voor de Wadden. Dit prachtige boek boordevol Waddenkennis is verkrijgbaar bij de boekhandel voor € 12,90 (ISBN 9789087410322).

Ecomare Waddenacademie Waddenvereniging