De invloed van het getij

vrijdag 19 november 2010

Maria van Leeuwe

Het getij bepaalt grotendeels de dynamiek van de zeestromingen in de Waddenzee. Onder invloed van zon en maan dienen eb- en vloedstromen zich tweemaal per dag aan. Vanaf de veerdienst Den Helder – Texel worden deze stromingen de laatste tien jaar intensief bestudeerd. De getijdenstromingen blijken de grote moter achter de zandtransporten vanuit de Noordzee naar de Waddenzee.

Het getij op aarde wordt vooral veroorzaakt door de aantrekkingskracht van de maan. Loodrecht onder de maan wordt het water sterker aangetrokken dan elders, waardoor er lokaal op aarde een hoge waterstand optreedt. Aan de andere kant van de aarde stijgt het waterniveau eveneens. Het water komt hier omhoog als gevolg van het feit dat aarde niet alleen om haar eigen as draait, maar omdat de aarde en maan ook om elkaar heen draaien, waardoor het water van de aarde wordt weggeslingerd.

Getijgolf

Omdat de aarde om haar eigen as, en zo als het ware onder de maan doordraait, verplaatst de waterbult zich over onze planeet. Op aarde lijkt het dan alsof er een golf over de oceanen loopt. In de Atlantische oceaan verplaatst deze zogenaamde getijgolf zich met 200 m/s. Daarbij doet zij onderweg tweemaal per dag de Noordzee aan.
De aantrekkingskracht van de zon en de maan versterken elkaar wanneer de aarde met de beide hemellichamen in één lijn staat; bij volle maan en nieuwe maan. Er treedt dan een relatief hoge waterstand op; het springtij. Wanneer de zon en de maan loodrecht ten opzichte van elkaar staan, werken hun beider aantrekkingskrachten elkaar juist tegen en is er sprake van doodtij.

Geografische invloed

De getijgolf loopt niet vrijuit over de oceanen, maar vindt de landmassa’s op haar weg. Door de afbuiging van de golf langs de randen van de continenten ontstaan grootschalige circulatiepatronen. Zo is de getijgolf op de Noordzee een afgeleide van de golf die over de Atlantische oceaan voert en die noordelijk van Schotland de afslag naar rechts heeft gemaakt. In de Noordzee gaat de getijdenstroming in een grote boog langs de kust. Hij loopt zuidelijk langs de kust van Groot-Brittannië, wordt afgebogen bij de Hollandse kust, en voert weer noordwaarts langs de Deense en Scandinavische kust.
Het middelpunt van de cirkelboog wordt het amfidromisch punt genoemd en kan je vergelijken met het middelpunt in een kopje water waarin je het water rond laat draaien. De golf beweegt zich langs de randen van het kopje. In het middelpunt is geen “eb” en “vloed” te zien, maar hoe verder je van het amfidromisch punt weggaat, hoe groter het getijdenverschil. In de Noordzee is dit precies zo. Voor de waddenkust is het getijdenverschil maar 1 meter bij Texel, terwijl in de Duitse Bocht het verschil op kan lopen tot 4 meter.

Zandtransport

Vanuit het NIOZ, het Koninklijk Nederlands Instituut voor Zeeonderzoek, worden sinds 1998 vanaf de veerdienst tussen Texel en Den Helder metingen verricht aan de stromingen en de vorm van de zeebodem in het Marsdiep. Deze dagelijkse metingen laten zien dat de stromingen in de westelijke Waddenzee grotendeels bepaald worden door de getijgolf in de Noordzee. Het water wordt met 1-2 m/s de Waddenzee ingestuwd. Bij de Afsluitdijk wordt deze stroming afgebogen en zoekt het water zich een weg noordwaarts. Na de ontmoeting met de Vliestroom wordt de stroming weer westwaarts langs de Eierlandse kom richting Marsdiep teruggevoerd.
Opvallend is dat op de zeebodem van het Marsdiep grote zandgolven aanwezig zijn, met een hoogte van 3 tot 8 meter en een lengte variërend tussen 200 en 400 meter. Deze zandgolven verplaatsen zich met een snelheid van een paar honderd meter per jaar van west naar oost en zijn een belangrijk mechanisme voor het zandtransport van de Noordzee naar de Waddenzee. Het transport door de getijdenstromingen is bepalend voor het vermogen van de Waddenzee om zich aan te passen aan de zeespiegelstijging (link WadWeten 04-06-2010).

Bron:

MC Buijsman & H Ridderinkhof (2007) Journal of Sea Research 57: 237-256
RGW Hisgen & RWPM Laane (2004) Geheim van het Getij. Sdu Uitgevers BV, Den Haag.

Artikel WadWeten

Het wekelijkse artikel WadWeten verschijnt in de digitale nieuwsbrief en op de websites van de Waddenvereniging en Waddenacademie. In deze serie artikelen wordt het waddengebied beschreven vanuit verschillende onderzoeksdisciplines, zoals de biologie, de geologie en de cultuurhistorie. Een wetenschappelijke benadering in heldere taal. De berichten worden beurtelings geschreven door wetenschappers van Ecomare, de Waddenacademie en de Waddenvereniging.

In 2010 werden een aantal WadWeten artikelen gebundeld in het boekje Waddenwijsheid (ISBN 9789087410230). Begin 2015 kwam er een vervolg: Meer Waddenwijsheid. Het rijk geïllustreerde boek geeft antwoorden op vragen als: welke beestjes krioelen er in het zand, welke wadvogels werden gegeten in de terpentijd, hoe oud wordt een zwaardschede, welke stormen zijn gevaarlijk voor de Wadden. Dit prachtige boek boordevol Waddenkennis is verkrijgbaar bij de boekhandel voor € 12,90 (ISBN 9789087410322).

Ecomare Waddenacademie Waddenvereniging